Moi Roztomili
Opowieści z Przeszłości
Budowa zbiornika wodnego w
Goczałkowicach w latach pięćdziesiątych pochłonęła Zarzecze, część Wisły Małej
i Wielkiej, Zabrzega, Łąki, Strumienia i Ligoty. Nie mówi się nic o tragedii
mieszkańców, którzy musieli - bo tak nakazano - opuścić własne domy i budować
swoję egzystencję od nowa. Nie mówi się co zniszczono, bo zbiornik spełnił swoją
rolę i nadal ją spełnia. Zarzecze stało się mitem ludzi skrzywdzonych, wygnańców.
Ich mała ojczyzna ciągle żyje w ich sercach. Oto opowieść z dna ich serca, pieśń o
dawnym Zarzeczu.
Pieśń o Zarzeczu
Wtem Zarzeczu to zawsze była
muzyka. Powiadali ludzie, że kiedyś im się to skô ńczy...
Pamiyntô m jak oni tam na Zarzeczu jakiś wielki świynto odprawiali. Jo też tam był i
dużo Wiślan tam było, bo my tam czynsto do kościoła chodzili. Bliżyj my mieli jak
tukej doWisły. Gibcyj sie szło, bo my tam po wołkach miyndzy stowami na skróty
chodzili. Wielki świynto to ta mieli, pamiyntom. Wiela ludzi... Wiela tych strażoków
stymi szprycami... Pełno tego było. Najprzód szli piyknie z muzykom do kościoła. A
umundurowani fajnie, pierucha, wszyndzi tak... A jak wyszli z kościoła, muzyka zaś
zaczana grać - jo ci powia my ta stoli skraja, ale tak grali... I zaś z tom muzykom szli
do karczmy u Jorgi, i ta grali aż do rana. A my jeszcze długo stoli na zarzeckim moście
i słuchali.
W tej drugi karczmie u Krzympka,
co kô sek dali stoła, ta też była muzyka. Nowo wybudowane całe to ta było i ta też
się zbiyrali, ale nie było to tak wielki jak u Jorgi. Tych izbów tam było, a jeszcze
kwatyr mioł na boku. I najwiykszo muzyka tam była. Oni tam na cesarskim jak mogli to ino
grali. I piyknie grali. Tam zawsze była muzyka...
II Powódź
Ale tam czynsto powódź
wylywała w tem Zarzeczu. Ale tańcować nie przestali. Tu się wszystki domy zalywało, a
tańcowali. Jak przyszła woda to niyroz cało droga zalywało, aż ku tej karczmie u
Jorgi. Jak kiery szeł to musioł bez ta woda przynś. Ta drugo karczma, co kô sek dali
stoła, ta była sucho. Jak przyszła woda to nie pô mogały nawet woły. Wszystko
zalywało i pola, i łonki. Nojwiyncyj cierpieli ci co miyszkali w tych, jak oni tota
nazywali, kolô niach Brandys i Dół. Jak zalywało ludzie wychodzili na strychy. Kieryś
wpod na to żeby zbić do kupy dwa koryta i nimi płynonć. Ludzie radzili se jak mogli.
Nawet cmyntorz, tyn na Chołujowej Kympie, musieli nadsuć, bo był za mokry.
Na jedno se też chwolili
ogromnie ta powódź, bo mieli urodzaj po tej wodzie. Fajnego glonu naniosło, że dobry
urodzaj był po te...
Ale czynsto niszczyło im plony i
niyroz głód zaglô ndoł im w oczy. Jeszcze mój ojciec wspô minoł jak w 1915-tym w
lipcu woda wlazła do kościoła na Zarzeczu. Zaloło im tam całe ołtorze, tak że niy
mogli odprawiać. Po wsi to ino pływali na tratwach, czy też na korytach, kiere sami
zrobili. Zaloło niy ino centrum wsi, ale nawet Nowy Stow i Rybalec. Trzy lata poźni, w
odpust, woda podeszła im pod som kościół, tak że straganiorze musieli zwijać budy. A
zbiorów poniszczyło... Tak samo jak świyncili szkoła w 1924, co pamiyntom za łebka,
też rzeka wyloła. Nojwiynkszo powódź przyszła jednak po wojnie. I krzywda...
III Przeczucia i
przepowiednie
Jeszcze downi starzi ludzie
padali, że kiedyś na Zarzeczu bydzie wielko woda. Wszystko bydzie przez nia zalone i
zniszczone, a po wsi nie zostanie ani śladu. Niy mogli w to ci Zarzeczanio uwierzyć.
Jako to wielko woda mo przyś? Sama - padali. Dyć nasza Gołysko Paniynka by nos nie
dała. I nie mogli w to uwierzyć. Do czasu.
Najprzod były przepowiednie.
Potym przeczucia. Pamiyntom byłżech roz na weselu zaroz jakoś po wojnie. Było też tam
poru z Zabrzega i oni już wtedy coś godali. Godali, że bydzie zalyw od Zabrzega po
Strumiyń. I wszystko bydzie zalone. Chałpy majom być zburzone, a ludzie wysiedlyni. No,
ale Zarzeczanie nijak ni mogli w to uwierzyć. Nawet mój rodzony ojciec powontpiywoł.
Ponoć już kaś po Zabrzegu
łaziły jakiś geometry, ale nikt tego nie był pewiyn. Ludziom nie chciało się to
pomieścić w głowach. No jak mogom zaloć, jak to idzie rzeka zastawić jakimś wielkim
murem i zaloć tako wielko wieś. A co zrobiom z tym murowanymi kościołami. Jakby to
ksiondz wiedzieli to zaroz by była msza na Gołyszu przed cudownym obrazem. Nasza
Paniynka by nos nie dała... A zresztom kaj by tela ludzi podzioli. Jak tela chałpów
wyburzyć... To sie nie do... A zresztom żoden Zarzeczanin by się na to nie zgodził, tu
jeden drugigo zno i idzie za swoim. Nie dali by się. Przecóż zaloć tyn piykny kraj...
niy to ni może być. I nie chcieli uwierzyć Zarzeczanie. Nie chciało im się to
pomieścić w głowach. Ale ludzie dali godali i jeszcze gorsze przeczucia łaziły im po
głowie.
IV Zapora
Najprzód przysłali na Zarzecze
goroli, kierzy wyciónć mieli wszytki las. I rychtyk, nim przyszła zima wyciyni prawie
każdo kympa. Miyjscowi brali wiela się dało; znosili pnioki, gałynzie. Ze starych
piyknych zarzeckich drzew wiela nie zostało.A i ludzie jakosikej nie przeczuwali, że z
nimi bydzie to samo. Na wiosna wysiedlili piyrwszych komorników. Oni poszli do Chybio,
Czechowic i Bielska. Potym przyszła kolej na reszta...
Był tam taki jedyn inżynier
nazywoł się Ekert. On namowioł ludzi żeby szli i obiecywoł. Ale niyjedyn nie wierzył
i uciekoł jak ino słyszoł, że tyn panoczek do niego idzie. Jak mnie nima to mnie nie
wykludzom - myśloł se niyjedyn. Buntowali sie też Zarzeczanio i niyjedyn godoł, że
sie z miyjsca niy ruszy; dyć mnie nie zalejom - myśloł. Nikt nie rozumioł, że som
insze czasy i przestali sie już downo z ludźmi liczyć...
A tyn pieron ino obiecywoł. A to
traktor, pomoc przy budowie, czy cołkiym nowo chałpa zamiast starej, drewnianej. I
uprzejmy był pieruch nadzwyczoj, że sie to ludziom ogromnie podobało. Niyjedyn poszeł
miyszkać na bloki i se chwolił. Dopiyro poźni poznali nikierzy, co stracili.
V Prawda i przepowiednie
I tak to synku było. No, ale
godajom jeszcze, że ta wielko woda kiero nastała bydzie ino przez dwa pokolynia. Potym
wszystko wyschnie. I kiedyś mo jechać starom zarzeckom drogom jakiś rychtyk utrudzony
wyndrowiec. Ale nie bydzi mog niom przejechać i wybiere innom, nieuczynszczanom. I trefi
na skarb. Za tyn skarb mo on postawić kaplica, tam kaj downi. I mo do ni wrócić w
wielki chwale Gołysko Paniynka. I zaś nazot pobudujom domy, zbudujom kościół. Tak
powiadajom. No, ale jo już tego nie dożyja, możne ty opowiysz to swoim wnukom...
wspomniyń starzika wysłuchoł:
Grzegorz Sztoler
