Bojszowy, 11 maja 1998

Witom Wos!

SYMBOLIKA HERBÓW GMINNYCH

Nasza współczesność jest nie do pomyślenia bez dziedzictwa minionych pokoleń. Tworzyły one własny wizerunek i przekazywały go potomnym w różnych formach. Jedną z nich są herby.

Słowo herb wywodzi się z niemieckiego die Erbe i oznacza właśnie dziedzictwo. Dziedzictwo ducha, rozumu, pracy rąk. Herb jest najzwięźlejszą legendą rodu, cechu, miasta, wsi, ziemi, państwa, unii państw, najwymowniejszym - bo przedstawionym za pomocą symboli - przesłaniem, specyficzną mową znaków, świateł i barw przekazującą jakąś prawdę, doświadczenie i naukę.

OD KIEDY ZNANE ?

Herby znane są człowiekowi od pradawna. Ich korzenie sięgają do wspólnot rodowych, kiedy poprzez wypalanie sierści cechowano bydło. Wygrawerowane na sygnetach i odciskane na gorącym wosku pieczętowały ważne dokumenty. Dla rycerzy zakutych w zbroję stanowiły znaki rozpoznawcze, które z czasem stworzyły systemy dziedzicznych symboli przywiązanych do poszczególnych rodów szlacheckich.

Herby rycerskie pojawiły się na Śląsku już w XII wieku, kiedy obszar ten był w ścisłych związkach z kulturą Czech i Niemiec.

Sto lat młodsze są herby miast. Kształtowały się w okresie ich lokowania na prawie niemieckim.Król lub książe z chwilą nadania praw miejskich przyznawał nowo powstałej osadzie przywilej herbowy z prawem używania pieczęci. Najstarszy znany herb z miast górnośląskich posiada Cieszyn - z XIV w., Pszczyna - 1425 r., Bieruń - 1587 r.

Natomiast herby wsi górnośląskich zaczęły pojawiać się na początku XVIII wieku. Z chwilą zajęcia Śląska przez Prusy powstały prowincje, rejencje i powiaty. W ramach tych ostatnich jednostek administracyjnych Królestwa Prus mocno ożywiła się działalność samorządów wiejskich. Zewnętrznym ich wyrazem stało się godło, które umieszczano na tłoku pieczętnym. Prawo do własnej pieczęci formalnie gwarantowało gminie zdolność do działań prawnych, czyli ważność wychodzących z kancelarii gminnej dokumentów. Dlatego dla wspólnot gminnych w tym okresie tak ważną sprawą było posiadanie własnego godła.

KANONY HERALDYKI

Najpierw kilka zdań o elementach składowych herbów gminnych. Najistotniejszym elementem herbu jest godło przekazujące symbolicznie jakąś ważną dla danej społeczności treść. Pole, na którym znajduje się godło nazywa się tarczą herbową. W herbach miast i gmin utrwaliło się stosowanie tarczy hiszpańskiej, od dołu zamkniętej półkoliście. Ale np. tarcza herbu Sejmiku Samorządowego naszego województwa zakończona jest trójkątem i należy do gotyckich.

Godło na tarczy w odpowiednich barwach jest wyczerpującą formą herbu używanego w codziennej praktyce.Bywa jednak, że niektóre gminy używają także herbów paradnych (dekoracyjnych), a te zawierają jeszcze szereg dodatków, np.: klejnoty - znaki umieszczane nad tarczami, zawołanie - znak słuchowy, dla przykładu ?Ubi concordia - ibi victoria? (?Gdzie zgoda - tam zwycięstwo?), labry - rodzaj powłóczystej tkaniny, dawniej okrywającej hełm rycerski ( chronił przed palącym słońcem ), trzymacze - postacie podtrzymujące tarczę herbową, ornamentyka rnamentyka - rysunek ujmujący herb w jedną całość. Każdy z tych dodatków również ma swą wymowę, ale ponieważ rzadziej się ich używa się w heraldyce gminnej, nie będziemy się nimi dalej zajmować. Uwagę skoncentrujemy na tynkturze, czyli światłach i barwach herbów.

W heraldyce istnieją cztery podstawowe barwy i dwa metale (światła). Barwami są: czerń, czerwień, błękit i zieleń. Metalami - srebro (biel) i złoto (barwa żółta).

Zieleń - symbolizuje żywioł Wody. Barwa królestwa roślin, przede wszystkim wiosennych, barwa wody, życia, świeżości, dorocznej odnowy natury. Stąd zieleń jako symbol nadziei, długiego życia, nieśmiertelności. Znak sygnalny: tak!, przyzwolenie, wolna droga, bezpieczeństwo. 

Złoto - zawsze oznaczało światło, dokładniej światło Słońca, siłę trwającą poza żywiołami. Jest symbolem niezmienności, wieczności, doskonałości. U filozofów - symbolem poznania prawdy, mądrości, natomiast w kulturze chrześcijańskiej -symbolem najwyższej z cnót - miłości. Na herbach złoto przedstawione jest zamiennie z barwą żółtą.

Srebro - biały, świecący metal symbolizujący światło Księżyca, także czystość, szlachetność. U chrześcijan - symbol oczyszczonej duszy i pokoju. Na herbach przedstawione jest zamiennie z barwą białą.

Na herbach czarno - białych, gdy nie ma możliwości stosowania barw, poszczególne barwy oznacza się następująco ( patrz herb Imielina ):

srebro - czysta plama ( biel ), złoto - kropeczki, czerwień - linie pionowe, błękit - linie poziome, zieleń - linie lewoskośne, czerń - krateczka.

MOWA ZNAKÓW

Epoka, w której rodziły się herby przesycona była atmosferą symbolu, przenośni i alegorii. Słońce, Księżyc, gwiazdy, rośliny i zwierzęta, przedmioty otaczające człowieka, zjawiska towarzyszące jego życiu miały jakąś wymowę, przekazywały ukrytą w sobie treść. Wydobywano ją i umieszczano na tarczy herbowej, czyniąc z niej uświęcony znak rozpoznawczy.

Podobna zasada obowiązywała przy tworzeniu herbów wspólnot gminnych. Z otaczającego świata przyrody, z grona świętych, z aluzji do pewnych wydarzeń, albo najprościej - z codziennych zajęć, narzędzi wydobywano pewien symbol i kształtowano z niego godło.

Prześledźmy jakie symbole kryją się w godłach gmin Ziemi Pszczyńskiej, jaka jest ich głębsza treść ?

Pszczyna - herb z wyobrażeniem orła górnośląskiego. Najstarszy zachowany wizerunek pochodzi z XVI wieku.

Orzeł - król ptaków. Na jego symboliczną rolę wpływ wywarła orla siła, wytrwałość i lot zwrócony ku słońcu. Dlatego od dawna uważany był za symbol potęgi ducha, kontemplacji, głębokiej modlitwy. W wielu kulturach znak bogów i władców ziemskich. Przypisuje mu się te same właściwości, co Feniksowi, toteż jest również symbolem ponownych narodzin. U chrześcijan - symbol Chrystusa i Wniebowstąpienia, znak św. Jana Ewangelisty. Psychoanalitycy widzą w nim także symbol ojcowski.

Na godłach śląskich pojawił się w XIII wieku, najwcześniej u Kazimierza opolsko - raciborskiego w 1222 roku.

Mikołów - piękny herb wyobrażający rycerski hełm z labrami i pawim pióropuszem. Rodowód z XV wieku.

Hełm - symbol siły, skutecznej obrony przed ciosem, niekiedy też niewidzialność.

Pióra - symbol wegetacji i władzy. U wielu ludów pióra były wyrazem pozycji społecznej.

Bieruń - niezwykle bogate w treść godło - skaczący jeleń z łabędziem na porożu. Pieczęć z tym godłem pochodzi z 1713 roku.

Jeleń - zwierze czczone na całym świecie od pradawna ( rysunki w jaskiniach ). U Celtów i Rzymian - przewodnik dusz. W wielu kulturach symbol płodności i ponownych narodzin. Dobry duch urodzajnych pól i obfitych w zwierzynę lasów ( święte zwierze Artemidy ). Opiekun Chrystusa ( legendy o św. Eustachym i św. Hubercie ).

Łabędź - ( biały ) symbol światła, czystości i dziewictwa, piękna i wdzięku. Według wierzeń greckich, ptak ten miał zdolność prorokowania. W kulturach Wschodu - symbol dostojeństwa i odwagi. U Celtów - wcielenie nieziemskich istot. Łabędź śpiewa tylko wtedy, kiedy umiera, kiedy zamarza w lodzie. Wówczas wydaje z siebie żałosny śpiew, stanowiący symbol ostatniego tchnienia ( Chrystus na krzyżu ), ostatniego dzieła. Bieruński łabędź jest czasem utożsamiany z pelikanem.

Tychy - herb z wyobrażeniem rogu myśliwskiego, pochodzący z XVIII wieku.

Róg - w sensie duchowym symbol siły i mocy ( Dionizos, Aleksander Wielki ). U wielu ludów rogów używano jako amuletów. Uchodzi też za symbol psychicznej równowagi i dojrzałości.Jako symbol myśliwstwa zawiera w sobie miłość do przyrody , do dzikiej zwierzyny, do lasu i jego tajemnic, do tradycji myśliwskich. Jako róg obfitości - atrybut Fortuny - jest personifikacją jesieni, symbolem obfitości, szczęścia, bogatych zbiorów, dostatku.

Lędziny - wizerunek kościoła na wzgórzu odciśnięty na pieczęci z 1851 roku.

Kościół, świątynia, dom - symbol kosmosu lub kosmicznego ładu. Świątynia jest symbolem ludzkiego ciała, które jest schronieniem duszy. U psychoanalityków fasada świątyni odpowiada zewnętrznemu wyglądowi człowieka ( społeczności ), dach - odpowiada głowie, fundamenty - instynktom człowieka. Okna symbolizują wrażliwość i otwartość na innych. Drzwi ( wrota ) - to symbol przejścia z jednego (gorszego) życia do drugiego (lepszego). Drzwi zamknięte wskazują na ukrytą tajemnicę, także zakaz, daremność, otwarte - stanowią zaproszenie do wejścia. Wieża - jest symbolem wychodzenia ponad przeciętny poziom, znakiem czuwania.

Łaziska Górne - herb z XVIII wieku wyobrażający gałęź lipy i 7 opadających liści. Godło przpomina straszliwą wichurę, która przeszła przez osadę i połamała stare lipy.

Lipa - u Germanów i Słowian czczona jako drzewo święte. Uważano, że chroni przed piorunami, a jej dotknięcie wyciąga rzekomo choroby. Często ucieleśnia centrum czegoś. Lipa studzienna, wioskowa, cmentarna.

Gałąź - zielona symbolizuje honor i sławę, bez liści - przemijanie.

Liście - symbol szczęścia i dobrobytu.

Liczba 7 - od dawien dawna liczba święta. Jest symbolem spełnienia, kompletności i ładu. W e wszystkich kulturach ma głębokie znaczenie symboliczne.

Orzesze - na dawnym godle występował drwal z siekierą i 3 drzewa do zrąbania. Na obecnym herbie znajduje się ukorzenione i rozgałęzione drzewo bezlistne.

Drzewo - jeden z symboli o najbogatszym znaczeniu. Czczony jako mieszkanie boskich istot i miejsce pobytu tajemnych mocy. Symbol powiązanie sfery ziemi ( korzenie ) i nieba ( gałęzie ). W wielu kulturach upodabnia się go do człowieka ( drzewo jak człowiek żyje, rodzi, przemija ) w chrześcijaństwie - drzewo życia - symbolizuje raj, pełnię, ale i krzyż - symbol odkupienia.

Pawłowice - jeden z najpiękniejszych herbów w naszych stronach. Wyobraża koronę nad 3. gwiazdami. Pochodzi z XVIII wieku.

Korona - jest wyrazem godności, mocy, władzy, wyświęcenia, znakiem wyższości ducha nad ciałem.

Gwiazdy - symbol duchowego światła, wzniosłych ideałów, harmonii i porządku.

Liczba 3 - symbol zasady obejmującej wszytko, symbol pośredniczenia. Trójca człowieczego spełnienia się ( mężczyzna - kobieta - dziecko ). Tworzy liczne systemy i idee porządkujące, trójca bóstw, trzy cnoty: wiara, nadzeja i miłość itp.

Suszec - wizerunek drzewa z dwoma suchymi liśćmi. Symbolika jak w herbie Orzesza.

Liczba 2 - pierwsza liczba mnoga i parzysta. Symbol podwojenia, podziała, sporu, przeciwieństwa, konfliktu ale i równowagi. Symbolizuje ruch, daje początek rozwojowi.

Goczałkowice - trzy godła w godle: Goczałkowic Dolnych, Górnych i Uzdrowiska. Za reprezentatywne uznajemy godło Goczałkowic Górnych z wizerunkiem św. Jerzego przebijającego smoka ( XVIII wiek ).

Św. Jerzy - żołnierz legionów rzymskich, męczennik zmarł ok. 303 r. - należy do najbardziej znanych świętych, tak na Wschodzie jak i na Zachodzie. Patron rycerstwa i Anglii. Pamiątka męczeńskiej śmierci przypada na 24 kwietnia. Symbolika herbu, jak w tradycji chrześcijańskiej: głęboka wiara, odwaga cywilna, gotowośc obrony swoich przekonań i wartości.

Miedźna - herb z 1861 roku przedstawiający lampę i sierp.

Lampa ( latarnia ) - symbol światła, jestestwa duchowego i duchowej trzeźwości. Zapalona - przejawia się jako niosąca ducha, symbolizująca czujność, gotowość. Lampa zawiera w sobie ?siłę życia?, trwania, stąd zapalanie zniczy na grobach.

Sierp - symbol dorocznych żniw, nadziei na odrodzenie, odnowę. Znak przywiązania do ziemi rodzącej chleb, dającej życie.

Bojszowy - herb ze sceną chrztu Jezusa w Jordanie. XVIII wiek.

Symbolika bardzo bogata wyrastająca z obecności w godle Jezusa, św. Jana Chrzciciela, rzeki, tajemniczego drzewa ( palma ? ), świątyni. Scena nawiązuje do okresu 1580 - 1597, kiedy ówczesny dziedzic Bojszów Jan Bieberstein zabiegał o wybudowanie własnego kościoła i utworzenie samodzielnej parafii katolickiej.

Wyry - herb z wyobrażeniem mężczyzny trzymającego wyrwane drzewo ( wyry - wyrywać). Godło odbite na pieczęci z 1863 roku.

Człowiek - symbol mikrokosmosu, małej ojczyzny, stron rodzinnych.

Drzewo - szpilkowe - symbol nieśmiertelności, rosnące - symbol życia i płodności, wyrwane - przeciwieństwo tych dwóch znaczeń. Drzewo rośnące przyrównywane jest do matki, do rozwoju psychicznego człowieka, ponownych narodzin. Drzewo wyrwane - to gwałt zadany naturze, przerwanie pomyślnego rozwoju.

Kobiór - godło wyobrażające św. Urbana papież z tiarą na głowie i potrójnym krzyżem. Odbite na pieczęci z 1899 roku.

Św. Urban - żył 1310-1370. Urodził się we Francji, wstąpił do benedyktynów, kształcił się, był profesorem na kilku uniwersytetach. Znawca prawa i dyplomata. W 1362 jako papież zakończył trwającą 68 lat ?niewolę awiniońską? i ponownie osadził stolicę Piotrową w Rzymie.

Chełm Śląski - herb z okiem Opatrzności w promieniach z 1835 roku.

Oko - narząd spostrzegania pozostaje w symbolicznym związku ze światłem, słońcem, duchem. Symbol duchowego oglądu. Prawe oko łączono z aktywnością, przyszłością i Słońcem lewe - z biernością, przeszłością i Księżycem. W Biblii oko jawi się jako symbol wszechwiedzy, czujności i chroniącej wszechobecności Boga. W chrześcijaństwie - oko w promieniach oznacza Boga, w trójkącie - Boga w Trójcy Św.

Imielin - herb z 1818 roku wyobraża kaplicę z kopułą z drzwiami i oknem ( w gminie żywa jest też tradycja, że pierwotnym godłem była głowa św. Jana ).

Kaplica, kościół,świątynia, dom - symbolika, jak w herbie z Lędzin.

Kopuła - Kopuła - interpretowana jako symbol sklepienia niebieskiego.

Okno Okno - otwarte symbolizuje wrażliwość, zamknięte- daremność.

Drzwi - zamknięte symbolizują tajemnicę, zakaz. Symbol ten potęguje krata w oknie

Krzyż - symbol czterech stron świata, rozdroża, w chrześcijaństwie - symbol cierpienia i triumfu Chrystysa, zwycięstwa nad śmiercią, powszechny symbol wiary chrześcijańskiej.

PODSUMOWANIE

Herb powinien sam mówić za siebie. To też jedna z zasad heraldycznych. Włodarze naszych gmin pragną jednak, aby herby mówiły jak najwięcej. Aby jednoczyły wspólnoty lokalne wokół jakiś wartości, wychowywały młode pokolenie w duchu umiłowanie swojskich znaków. W każdej z naszych gmin jest zapisana lub żyje w ustnym przekazie legenda o herbie. I w niej kryje się główne jego przesłanie. Niniejszą publikacją nie chcieliśmy treści tego przesłania przeinaczać. Naszym celem było wzbogacenie jej symboliki. Znaczenie symboli nie jest zmyślone. Autor oparł się o znakomite dzieło "Herder Lexikon" wyjaśniejące genezę i znaczenie symboli pochodzących z różnych kultur świata.

Alojzy LYSKO